Konstytucja: data i zasady ogólne
Obowiązująca Konstytucja RP została uchwalona 2 kwietnia 1997 r. (tytuł aktu, Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483 z późn. zm.) i weszła w życie po upływie 3 miesięcy od ogłoszenia (art. 243). Pula pyta o to dwa razy: raz o sam rok, raz o pełną datę.
Kilka zasad z rozdziału I wraca w pytaniach jako dystraktory albo klucze:
| Zasada | Przepis |
|---|---|
| wolność prasy i innych środków społecznego przekazu | art. 14 |
| zakaz partii odwołujących się do totalitarnych metod nazizmu, faszyzmu i komunizmu | art. 13 |
| małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny pod ochroną RP | art. 18 |
| społeczna gospodarka rynkowa oparta m.in. na wolności działalności gospodarczej | art. 20 |
| równouprawnienie kościołów i związków wyznaniowych | art. 25 ust. 1 |
| Siły Zbrojne służą ochronie niepodległości, niepodzielności terytorium i nienaruszalności granic | art. 26 ust. 1 |
| językiem urzędowym jest język polski | art. 27 |
Wiersz o Siłach Zbrojnych to pułapka dla kandydata do SG: ochronie nienaruszalności granic według Konstytucji służą Siły Zbrojne (trzon nr 112). Straży Granicznej Konstytucja nie wymienia.
Wolności i prawa z rozdziału II
Źródłem wolności i praw jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka (art. 30). Wszyscy są wobec prawa równi (art. 32 ust. 1). Ograniczenia wolności i praw wolno ustanawiać tylko w ustawie i tylko gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla bezpieczeństwa, porządku publicznego, ochrony środowiska, zdrowia, moralności publicznej albo praw innych osób; nie mogą naruszać istoty wolności (art. 31 ust. 3).
| Wolność albo prawo | Treść | Przepis |
|---|---|---|
| zakaz tortur i kar cielesnych | nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu traktowaniu; kary cielesne są zakazane | art. 40 |
| zatrzymanie | przekazanie do dyspozycji sądu w ciągu 48 godzin; zwolnienie, jeśli w ciągu 24 godzin od przekazania nie doręczono postanowienia o areszcie | art. 41 ust. 3 |
| prawo do obrony | we wszystkich stadiach postępowania karnego | art. 42 ust. 2 |
| domniemanie niewinności | każdy jest niewinny, dopóki wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu | art. 42 ust. 3 |
| nieprzedawnienie | zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości nie podlegają przedawnieniu | art. 43 |
| prawo do sądu | właściwego, niezależnego, bezstronnego i niezawisłego; sprawa rozpatrzona sprawiedliwie, jawnie i bez nieuzasadnionej zwłoki | art. 45 ust. 1 |
| wolność słowa | cenzura prewencyjna i koncesjonowanie prasy są zakazane | art. 54 ust. 2 |
| zrzeszenia | zakazane, gdy cel lub działalność są sprzeczne z Konstytucją lub ustawą; orzeka sąd | art. 58 ust. 2 |
| strajk | prawo związków zawodowych, w granicach ustawy | art. 59 ust. 3 |
| praca dzieci | stałe zatrudnianie dzieci do lat 16 jest zakazane | art. 65 ust. 3 |
| nauka | obowiązkowa do 18 roku życia | art. 70 ust. 1 |
| prawo wybierania | obywatel, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat | art. 62 ust. 1 |
| wniosek do RPO | przysługuje każdemu | art. 80 |
Prawa wybierania nie mają osoby, które prawomocnym orzeczeniem sądu są ubezwłasnowolnione albo pozbawione praw publicznych lub wyborczych (art. 62 ust. 2). Na tym opiera się trzon nr 34. Kim jest Rzecznik Praw Obywatelskich i kto go powołuje, opisujemy w artykule rząd, sądy i organy kontroli.
Domniemanie niewinności i zasadę, że karze się tylko za czyn zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, znajdziesz razem w art. 42 (tekst przepisu).
Obowiązki. Obywatel polski ma obowiązek wierności RP i troski o dobro wspólne (art. 82) oraz obrony Ojczyzny (art. 85 ust. 1). Każdy, nie tylko obywatel, musi przestrzegać prawa (art. 83), ponosić ciężary i świadczenia publiczne, w tym podatki (art. 84), i dbać o stan środowiska (art. 86).
Stany nadzwyczajne. Nawet ustawa o stanie wojennym albo wyjątkowym nie może ograniczyć m.in. godności człowieka, ochrony życia, zakazu tortur, zasad odpowiedzialności karnej, dostępu do sądu ani wolności sumienia i religii (art. 233 ust. 1). Kto i na jak długo wprowadza te stany, opisujemy w artykule Sejm, Senat i Prezydent.
Symbole RP
| Symbol | Treść | Przepis |
|---|---|---|
| godło | wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu | art. 28 ust. 1 Konstytucji |
| barwy | biały i czerwony, w dwóch poziomych pasach tej samej szerokości, biały na górze | art. 28 ust. 2 Konstytucji; art. 4 ust. 1 ustawy o godle, barwach i hymnie |
| hymn | Mazurek Dąbrowskiego | art. 28 ust. 3 Konstytucji |
| Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej | 2 maja | art. 6a ustawy o godle, barwach i hymnie |
Ustawa o godle, barwach i hymnie RP (t.j. Dz.U. 2025 poz. 299) wymienia orła białego, biało-czerwone barwy i „Mazurek Dąbrowskiego" jako symbole RP (art. 1 ust. 1). W układzie pionowym kolor biały umieszcza się po lewej stronie płaszczyzny oglądanej z przodu (art. 4 ust. 2).
Podstawy prawa karnego i cywilnego
| Zagadnienie | Treść | Przepis |
|---|---|---|
| zasada odpowiedzialności | karze się tylko za czyn zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia | art. 1 § 1 Kodeksu karnego |
| podział przestępstw | zbrodnie i występki | art. 7 § 1 k.k. |
| zbrodnia | czyn zagrożony karą pozbawienia wolności nie krótszą od lat 3 albo karą surowszą | art. 7 § 2 k.k. |
| umyślność | sprawca chce popełnić czyn albo, przewidując taką możliwość, na to się godzi | art. 9 § 1 k.k. |
| nieumyślność | brak zamiaru, ale niezachowanie ostrożności wymaganej w danych okolicznościach | art. 9 § 2 k.k. |
| katalog kar | grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności, dożywotnie pozbawienie wolności | art. 32 k.k. (tekst) |
| handel ludźmi | werbowanie, transport, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby m.in. z użyciem przemocy, groźby, uprowadzenia lub podstępu, w celu jej wykorzystania | art. 115 § 22 k.k. |
| odpowiedzialność za wykroczenie | od ukończenia 17 lat | art. 8 Kodeksu wykroczeń |
| pełnoletność i pełna zdolność do czynności prawnych | od 18 lat | art. 10 § 1, art. 11 Kodeksu cywilnego |
| brak zdolności do czynności prawnych | poniżej 13 lat oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie | art. 12 k.c. |
| ograniczona zdolność | małoletni od 13 lat oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo | art. 15 k.c. |
Zbrodnię można popełnić tylko umyślnie; występek nieumyślnie wtedy, gdy ustawa tak stanowi (art. 8 k.k.). Kodeks karny wyłącza przedawnienie m.in. dla zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i przestępstw wojennych (art. 105 pkt 1 k.k.). Rozpoznawanie i wykrywanie handlu ludźmi należy do zadań SG (art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy o Straży Granicznej).
Co z tego jest w puli KGSG
Opracowaliśmy tu 17 trzonów. Pytają o datę uchwalenia Konstytucji (nr 81, 131), wolność prasy (nr 86), Siły Zbrojne (nr 112), nieprzedawnienie (nr 115), domniemanie niewinności (nr 117), prawa, których Konstytucja nie gwarantuje (nr 123), czynne prawo wyborcze (nr 34), Dzień Flagi (nr 47), handel ludźmi (nr 127), kary (nr 134, 147), rodzaje winy (nr 143), Kodeks karny jako akt (nr 146), wiek odpowiedzialności za wykroczenie (nr 140) i zdolność do czynności prawnych (nr 103, 133).
Pytania o prawa człowieka w ujęciu międzynarodowym (np. nr 118-121 o Europejskim Trybunale Praw Człowieka i Powszechnej Deklaracji) wychodzą poza akty, które opracowaliśmy. Pełny przegląd: pula pytań KGSG.
Na czym się przewracają
„Święto Flagi". Pula pyta o „Święto Flagi" (nr 47), a ustawa zna „Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej" - 2 maja (art. 6a). Data jest jednoznaczna, nazwa w pytaniu nie.
Pouczenie i nagana jako kara. Katalog kar w art. 32 k.k. ma cztery pozycje: grzywnę, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności i dożywotnie pozbawienie wolności (pkt 4 jest uchylony). Najsurowsza z nich to dożywocie (art. 32 pkt 5).
13 i 18 lat zamienione miejscami. Do 13 lat nie ma zdolności do czynności prawnych, od 13 lat jest ograniczona, od 18 lat pełna (art. 12, 15 i 11 k.c.).
Prawo do broni. Konstytucja go nie przewiduje. Gwarantuje za to wolność działalności gospodarczej (art. 20), ochronę życia prywatnego (art. 47) i prawo do ochrony zdrowia (art. 68 ust. 1) - na tym zbudowany jest trzon nr 123.
Wydalenie obywatela. Obywatela polskiego nie można wydalić z kraju (art. 52 ust. 4). To przepis z pogranicza tej dziedziny i granicy państwowej i cudzoziemców.
Przećwicz tę część na bazie pytań o prawa obywatela i podstawy prawa, a całość na zegarze w egzaminie próbnym.