Przejdź do treści
graniczni.pl

Dziedzina 7 z 8: Prawa obywatela i podstawy prawa

Prawa obywatela, symbole RP i podstawy prawa - test SG

Ta dziedzina łączy Konstytucję z trzema kodeksami. Pula KGSG pyta tu o pojedyncze, konkretne przepisy: o domniemanie niewinności, o katalog kar, o próg 13 i 18 lat w Kodeksie cywilnym. Każdy z nich mieści się w jednym zdaniu i każdy podajemy z artykułem.

Konstytucja: data i zasady ogólne

Obowiązująca Konstytucja RP została uchwalona 2 kwietnia 1997 r. (tytuł aktu, Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483 z późn. zm.) i weszła w życie po upływie 3 miesięcy od ogłoszenia (art. 243). Pula pyta o to dwa razy: raz o sam rok, raz o pełną datę.

Kilka zasad z rozdziału I wraca w pytaniach jako dystraktory albo klucze:

Zasada Przepis
wolność prasy i innych środków społecznego przekazu art. 14
zakaz partii odwołujących się do totalitarnych metod nazizmu, faszyzmu i komunizmu art. 13
małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny pod ochroną RP art. 18
społeczna gospodarka rynkowa oparta m.in. na wolności działalności gospodarczej art. 20
równouprawnienie kościołów i związków wyznaniowych art. 25 ust. 1
Siły Zbrojne służą ochronie niepodległości, niepodzielności terytorium i nienaruszalności granic art. 26 ust. 1
językiem urzędowym jest język polski art. 27

Wiersz o Siłach Zbrojnych to pułapka dla kandydata do SG: ochronie nienaruszalności granic według Konstytucji służą Siły Zbrojne (trzon nr 112). Straży Granicznej Konstytucja nie wymienia.

Wolności i prawa z rozdziału II

Źródłem wolności i praw jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka (art. 30). Wszyscy są wobec prawa równi (art. 32 ust. 1). Ograniczenia wolności i praw wolno ustanawiać tylko w ustawie i tylko gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla bezpieczeństwa, porządku publicznego, ochrony środowiska, zdrowia, moralności publicznej albo praw innych osób; nie mogą naruszać istoty wolności (art. 31 ust. 3).

Wolność albo prawo Treść Przepis
zakaz tortur i kar cielesnych nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu traktowaniu; kary cielesne są zakazane art. 40
zatrzymanie przekazanie do dyspozycji sądu w ciągu 48 godzin; zwolnienie, jeśli w ciągu 24 godzin od przekazania nie doręczono postanowienia o areszcie art. 41 ust. 3
prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania karnego art. 42 ust. 2
domniemanie niewinności każdy jest niewinny, dopóki wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu art. 42 ust. 3
nieprzedawnienie zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości nie podlegają przedawnieniu art. 43
prawo do sądu właściwego, niezależnego, bezstronnego i niezawisłego; sprawa rozpatrzona sprawiedliwie, jawnie i bez nieuzasadnionej zwłoki art. 45 ust. 1
wolność słowa cenzura prewencyjna i koncesjonowanie prasy są zakazane art. 54 ust. 2
zrzeszenia zakazane, gdy cel lub działalność są sprzeczne z Konstytucją lub ustawą; orzeka sąd art. 58 ust. 2
strajk prawo związków zawodowych, w granicach ustawy art. 59 ust. 3
praca dzieci stałe zatrudnianie dzieci do lat 16 jest zakazane art. 65 ust. 3
nauka obowiązkowa do 18 roku życia art. 70 ust. 1
prawo wybierania obywatel, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat art. 62 ust. 1
wniosek do RPO przysługuje każdemu art. 80

Prawa wybierania nie mają osoby, które prawomocnym orzeczeniem sądu są ubezwłasnowolnione albo pozbawione praw publicznych lub wyborczych (art. 62 ust. 2). Na tym opiera się trzon nr 34. Kim jest Rzecznik Praw Obywatelskich i kto go powołuje, opisujemy w artykule rząd, sądy i organy kontroli.

Domniemanie niewinności i zasadę, że karze się tylko za czyn zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, znajdziesz razem w art. 42 (tekst przepisu).

Obowiązki. Obywatel polski ma obowiązek wierności RP i troski o dobro wspólne (art. 82) oraz obrony Ojczyzny (art. 85 ust. 1). Każdy, nie tylko obywatel, musi przestrzegać prawa (art. 83), ponosić ciężary i świadczenia publiczne, w tym podatki (art. 84), i dbać o stan środowiska (art. 86).

Stany nadzwyczajne. Nawet ustawa o stanie wojennym albo wyjątkowym nie może ograniczyć m.in. godności człowieka, ochrony życia, zakazu tortur, zasad odpowiedzialności karnej, dostępu do sądu ani wolności sumienia i religii (art. 233 ust. 1). Kto i na jak długo wprowadza te stany, opisujemy w artykule Sejm, Senat i Prezydent.

Symbole RP

Symbol Treść Przepis
godło wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu art. 28 ust. 1 Konstytucji
barwy biały i czerwony, w dwóch poziomych pasach tej samej szerokości, biały na górze art. 28 ust. 2 Konstytucji; art. 4 ust. 1 ustawy o godle, barwach i hymnie
hymn Mazurek Dąbrowskiego art. 28 ust. 3 Konstytucji
Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej 2 maja art. 6a ustawy o godle, barwach i hymnie

Ustawa o godle, barwach i hymnie RP (t.j. Dz.U. 2025 poz. 299) wymienia orła białego, biało-czerwone barwy i „Mazurek Dąbrowskiego" jako symbole RP (art. 1 ust. 1). W układzie pionowym kolor biały umieszcza się po lewej stronie płaszczyzny oglądanej z przodu (art. 4 ust. 2).

Podstawy prawa karnego i cywilnego

Zagadnienie Treść Przepis
zasada odpowiedzialności karze się tylko za czyn zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia art. 1 § 1 Kodeksu karnego
podział przestępstw zbrodnie i występki art. 7 § 1 k.k.
zbrodnia czyn zagrożony karą pozbawienia wolności nie krótszą od lat 3 albo karą surowszą art. 7 § 2 k.k.
umyślność sprawca chce popełnić czyn albo, przewidując taką możliwość, na to się godzi art. 9 § 1 k.k.
nieumyślność brak zamiaru, ale niezachowanie ostrożności wymaganej w danych okolicznościach art. 9 § 2 k.k.
katalog kar grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności, dożywotnie pozbawienie wolności art. 32 k.k. (tekst)
handel ludźmi werbowanie, transport, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby m.in. z użyciem przemocy, groźby, uprowadzenia lub podstępu, w celu jej wykorzystania art. 115 § 22 k.k.
odpowiedzialność za wykroczenie od ukończenia 17 lat art. 8 Kodeksu wykroczeń
pełnoletność i pełna zdolność do czynności prawnych od 18 lat art. 10 § 1, art. 11 Kodeksu cywilnego
brak zdolności do czynności prawnych poniżej 13 lat oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie art. 12 k.c.
ograniczona zdolność małoletni od 13 lat oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo art. 15 k.c.

Zbrodnię można popełnić tylko umyślnie; występek nieumyślnie wtedy, gdy ustawa tak stanowi (art. 8 k.k.). Kodeks karny wyłącza przedawnienie m.in. dla zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i przestępstw wojennych (art. 105 pkt 1 k.k.). Rozpoznawanie i wykrywanie handlu ludźmi należy do zadań SG (art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy o Straży Granicznej).

Co z tego jest w puli KGSG

Opracowaliśmy tu 17 trzonów. Pytają o datę uchwalenia Konstytucji (nr 81, 131), wolność prasy (nr 86), Siły Zbrojne (nr 112), nieprzedawnienie (nr 115), domniemanie niewinności (nr 117), prawa, których Konstytucja nie gwarantuje (nr 123), czynne prawo wyborcze (nr 34), Dzień Flagi (nr 47), handel ludźmi (nr 127), kary (nr 134, 147), rodzaje winy (nr 143), Kodeks karny jako akt (nr 146), wiek odpowiedzialności za wykroczenie (nr 140) i zdolność do czynności prawnych (nr 103, 133).

Pytania o prawa człowieka w ujęciu międzynarodowym (np. nr 118-121 o Europejskim Trybunale Praw Człowieka i Powszechnej Deklaracji) wychodzą poza akty, które opracowaliśmy. Pełny przegląd: pula pytań KGSG.

Na czym się przewracają

„Święto Flagi". Pula pyta o „Święto Flagi" (nr 47), a ustawa zna „Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej" - 2 maja (art. 6a). Data jest jednoznaczna, nazwa w pytaniu nie.

Pouczenie i nagana jako kara. Katalog kar w art. 32 k.k. ma cztery pozycje: grzywnę, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności i dożywotnie pozbawienie wolności (pkt 4 jest uchylony). Najsurowsza z nich to dożywocie (art. 32 pkt 5).

13 i 18 lat zamienione miejscami. Do 13 lat nie ma zdolności do czynności prawnych, od 13 lat jest ograniczona, od 18 lat pełna (art. 12, 15 i 11 k.c.).

Prawo do broni. Konstytucja go nie przewiduje. Gwarantuje za to wolność działalności gospodarczej (art. 20), ochronę życia prywatnego (art. 47) i prawo do ochrony zdrowia (art. 68 ust. 1) - na tym zbudowany jest trzon nr 123.

Wydalenie obywatela. Obywatela polskiego nie można wydalić z kraju (art. 52 ust. 4). To przepis z pogranicza tej dziedziny i granicy państwowej i cudzoziemców.

Przećwicz tę część na bazie pytań o prawa obywatela i podstawy prawa, a całość na zegarze w egzaminie próbnym.

Stan prawny na 19 listopada 2026 r.. Skąd bierzemy stan prawny, opisaliśmy w źródłach i metodologii.